MHRS Ekran Okuyucu Testi: Görme Engelli Bir Vatandaş Tek Başına Randevu Alabilir mi?

Herkese merhaba. Ben Vedat Güldü. Görme engelli birisi, devletin sunduğu sağlık hizmetinden tek başına yararlanabilir mi? Tek başına, hiç kimseden yardım almaksızın MHRS'ye girip randevu alabilir mi? Bugün bunu inceleyeceğim. NVDA ekran okuyucusu ile MHRS sitesine girip bir doktora randevu almayı deneyeceğim. Süreci birinci ağızdan aktaracağım. Sonunda net bir cevap çıkacak: alabildim mi, alamadım mı?

Kör Göze Parmak Serisi: Devletin Sağlık Sistemini Test Ediyoruz

Kör Göze Parmak, dijital erişilebilirlik sorunlarının ayan beyan ortada olduğunu ama görmezden gelindiğini kayıt altına alan bir seri. Şimdiye kadar özel şirketlerin ürünlerini — Google Docs, Slaytlar, Meet, E-Tablolar ve ChatGPT — test ettik. Bu bölümde konu farklı: bir kamu uygulaması. Merkezi Hekim Randevu Sistemi. Devletin vatandaşa sağlık hizmeti erişimi sağlayan platformu.

Kamu uygulamalarında erişilebilirlik özel sektörden farklı bir zeminde durur. Özel bir ürün erişilemez olduğunda kullanıcı başka bir ürüne geçebilir. Kamu uygulamasında böyle bir seçenek yok. Sağlık Bakanlığı'nın randevu sistemi tek. Kullanılamıyorsa vatandaş sağlık hizmetine erişim yolunu kaybediyor.

MHRS Nedir, Neden Kritik? Ekran Okuyucu Testine Neden Bu Uygulama?

MHRS, Sağlık Bakanlığı'nın devlet hastaneleri, üniversite hastaneleri, aile sağlığı merkezleri ve ağız-diş sağlığı merkezlerine internet üzerinden hekim randevusu almak için oluşturduğu platformdur. Mobil uygulama, web sitesi ve Alo 182 üzerinden erişilebiliyor.

Test için MHRS'yi seçmemin iki nedeni var. Birincisi, MHRS gündelik yaşamın bir parçasıdır. Devlet hastanesinden randevu almak isteyen her vatandaşın kullanmak zorunda kaldığı bir platform. İkincisi, MHRS 21 Haziran 2025 tarihli Cumhurbaşkanlığı Erişilebilirlik Genelgesi'nin kapsamındaki bir uygulama. Genelge kamu kurumlarına 21 Haziran 2026 uyum tarihi tanımıştı. Bugün 22 Temmuz 2026. Uyum tarihi bir aydan fazla süre önce geçti.

Test bugünün fotoğrafını çekiyor.

Ana Sayfa: Etiketsiz Grafikler, Rol Karışıklığı ve İngilizce Butonlar

MHRS sitesine ilk girdiğimde bir popup açıldı. NVDA bana "Grafik uyarı" dedi. Altında "Close" düğmesi var.

Ne uyarısı bu? Önemli bir şey mi? Site bakım modunda mı? Alacağım randevu geçersiz mi? Bilmiyorum. Popup'ın içeriği ekran okuyucuya iletilmemiş — sadece "grafik" bilgisi var, grafiğin ne anlattığı yok. Bu, WCAG Başarı Ölçütü 1.1.1 (Metinsel Olmayan İçerik) ihlalidir. Bir uyarı görselinin alt metni olması gerekiyor, uyarının kendisini içermeli.

Popup'ı kapatmak için "Close" düğmesine bastım. Close — Türkçe MHRS sitesinde İngilizce bir buton. Bir Türk vatandaşın kullanacağı devlet sitesinde İngilizce kelime bulmak WCAG Başarı Ölçütü 3.1.1 (Sayfa Dili) prensibine uygun değil. Sayfanın dili Türkçe ise içerikler de Türkçe olmalı.

Ana sayfada gezinmeye başladım. Tab ile ilerledim. "Randevu al" düğmesine geldiğimde NVDA hem "düğme" hem "link" dedi. Bu, WCAG Başarı Ölçütü 4.1.2 (Ad, Rol, Değer) ihlalidir — bir arayüz öğesinin rolü net olmalı. Aynı anda hem düğme hem link olamaz.

Ana sayfada bir slider var — sürekli değişen tanıtım içerikleri. "Neyim var? Sağlık Bakanlığı'nın Neyim var? uygulamasıyla ilgili tanıtım", "MHRS ve e-Nabız üzerinden iletişim numaramı nasıl güncellerim" gibi bilgiler geçiyor. Ama slider hızlı değişiyor, ben okuyamadan bir sonrakine geçiyor. Slider'ı durdurma seçeneği yok. WCAG Başarı Ölçütü 2.2.2 (Duraklat, Durdur, Gizle) ihlali: 5 saniyeden fazla süren hareket eden içeriğin kullanıcının duraklatabilmesi gerekiyor.

Slider'da "Previous" düğmesi var — yine İngilizce. Bu sitede İngilizce buton kalıp haline gelmiş: Close, Previous, Back, Search, Filter Select, Go to top, Icon Info, Icon Calendar. Bir Türk vatandaşın devlet uygulamasında ürününün öğeleri ana dilinde olmalı.

Bir de etiketsiz bir grafik daha var ana sayfada. Sadece "grafik" olarak duyuruluyor, ne anlattığı belli değil.

Başlık Hiyerarşisi Yok: Sayfada Gezinmek Bir Bilmeceye Dönüyor

Görme engelli ekran okuyucu kullanıcıları için sayfada hızlı gezinme yolu H tuşuyla başlıklar arasında sıçramaktır. H tuşuna basınca sonraki başlığa, Shift+H ile önceki başlığa gidersin. Bu, uzun sayfaları hızlı taramak için hayati bir özellik.

MHRS ana sayfasında NVDA bana şunu söyledi: "Birinci seviye başlık yok. İkinci seviye başlık yok."

Yani sayfada hiç başlık yapılandırması yok. Ne H1, ne H2, ne H3. Semantik olarak sayfa yapılandırılmamış — ekran okuyucu için sayfa düz bir metin bloğu. Buradan gitmek için tek çare Tab tuşuyla her öğeyi tek tek gezmek. Bu, gören bir kullanıcı için "her linki okuyup ne olduğunu düşünmek zorunda kalmak" gibi.

Bu, WCAG Başarı Ölçütü 2.4.6 (Başlıklar ve Etiketler) ve 1.3.1 (Bilgi ve İlişkiler) ihlalidir. Bir web sayfasının semantik yapısı (başlık hiyerarşisi, ana içerik, kenar çubuğu vs.) ekran okuyucuya iletilmelidir.

"Go to top" düğmesini denedim. Sayfa aşağı kaydırıldığında yukarı çıkmak için gösteriliyor. Bastım. NVDA'nın konumu değişmedi — hâlâ sayfanın en altındayım. Görsel olarak sayfa yukarı kaymış olabilir ama ekran okuyucunun odağı taşınmadı. Zorlukla yukarı çıktım, kendi yolumu buldum.

e-Devlet Girişi: Beklenmedik Bir İyi Örnek

Ana sayfada "Randevu Al" düğmesine bastığımda, sistem beni e-Devlet giriş sayfasına yönlendirdi. Bu noktadan itibaren süreç iyi bir örnek sunuyor — çünkü e-Devlet erişilebilirlik açısından MHRS'den çok daha ileride.

TC kimlik numarası alanına odaklandım, otomatik dolu geldi. Şifre alanına şifremi yazdım. Sonra güvenlik kodu ekranıyla karşılaştım. Ekranda bir CAPTCHA gibi bir şey var. NVDA bana "Güvenlik kodunu sesli olarak duymak için nokta tuşuna basın" dedi.

Bastım. Ses geldi: "Yozgat, Zonguldak, Edirne, Denizli, Uçurtma." Yani "birazdan duyacağınız kelimelerin baş harflerini giriniz" formatında sesli bir güvenlik kodu. Y-Z-E-D-U yazdım. Kabul etti.

Bu iyi bir uygulama. Görme engelli kullanıcılar için görsel CAPTCHA'lar erişilemez — ne yazdığı belli değil. Ama sesli alternatif sunulduğunda çözülebilir. WCAG Başarı Ölçütü 1.1.1'in "CAPTCHA istisnası" bölümü tam olarak bunu öneriyor: metin dışı içerik için alternatif format sunun.

Sonra telefonuma bildirim geldi, oradan onay verdim. Süreç işledi. E-Devlet, MHRS'ye göre çok daha erişilebilir bir yapıda.

Ama sonra MHRS'ye geri döndük.

Randevu Arama Sayfası: Etiketsiz Düğmeler ve Hangi Butonun Ne Yaptığı Belirsiz

MHRS beni ana randevu arama sayfasına yönlendirdi. "Randevu aradığınız hastane, klinik veya hekim bilgisini yazınız" yazı alanı var.

"Fatih Devlet Hastanesi" yazdım.

Sonra Tab ile ilerledim. NVDA'nın söylediklerini aynen aktarıyorum: "Tıklanabilir. Ikon search. Etiketsiz düğme. Etiketsiz düğme."

Sadece bir "search" ikonu değil — iki tane etiketsiz düğme var. Hangisine basacağım? Biri arama, diğeri ne? Bilmiyorum. Rastgele bir tanesine bastım.

Ekrana bir mesaj geldi: "e-Nabız ile alakalı bir kişi bulunmamaktadır." Ama ben e-Nabız aramıyorum, hastane arıyorum! Yani yanlış butona basmışım.

İkinci etiketsiz butona bastım. Bu kez bir öneri sistemi açıldı: "Şikayetlerinizi girerek muhtemel tanınızı ve gideceğiniz polikliniği öğrenerek randevu almak ister misiniz?" Bu da hastane araması değil, semptom bazlı öneri sistemi.

Kapattım. Sayfada başlık aramaya çalıştım. "Hastane randevusu al: hastanelerde bulunan kliniklerden randevu alabilirsiniz. Başlık seviye 5." Ne? Hastane randevusu — sayfanın ana işlevi — sadece H5 seviyesinde bir başlık? Ana işlevin başlığı H1 olmalıydı.

İl-İlçe-Klinik-Hastane Zinciri: Baştan Kırılan Form

Genel arama sayfasına geçtim. Sayfa beni en alta attı. Şu anda hangi başlığın altında olduğumu bilmiyorum. Zorlukla, adım adım en başa çıktım.

Form açıldı. Adımlar sıralı: 1. Randevu Ara, 2. Hastane, 3. Randevu Al, 4. Randevu Onayla. "Back" (yine İngilizce) düğmesi ile geri gidilebiliyor.

Form yıldız işaretli zorunlu alanlarla başlıyor. İlk seçim kutusu "İl seçiniz". Aşağı ok tuşuna bastım. NVDA sadece "Boş" dedi. Yani bu bir yukarı-aşağı ok tuşu ile gezilen dropdown değil. Bir arama alanı olarak yapılandırılmış: "Filter select" etiketiyle (yine İngilizce).

Yazmayı denedim: "Kocaeli" yazdım. Hiçbir şey açılmadı. K harfine bastım — hiçbir tepki. Enter — hiçbir tepki. İl seçemiyorum.

İl seçilemediği için ilçe seçilemez. İlçe seçilemediği için klinik seçilemez. Klinik seçilemediği için hastane seçilemez. Hastane seçilemediği için hekim seçilemez.

Formun ana zinciri baştan kırılmış durumda. Diğer alanlar zaten "geçersiz" olarak duyuruluyor çünkü ön koşulları sağlanmadı: "Klinik seçim kutusu geçersiz. Muayene yeri geçersiz. Hekim geçersiz."

WCAG Başarı Ölçütü 3.3.2 (Etiketler veya Talimatlar) ve 4.1.2 (Ad, Rol, Değer) burada toplu ihlal ediliyor. Bir form alanının nasıl doldurulacağı ekran okuyucuya net iletilmeli, hangi input türünde olduğu (dropdown mu, arama mu, otomatik tamamlama mı) belirtilmelidir.

Tarih seçiciyi denedim. NVDA bana klavye kısayollarını söyledi: "Önceki yıl Ctrl+Sol, önceki ay Page Up, sonraki ay Page Down." Sağ ok'a bastım — bir tarihe gittim, ama hangi tarihe? Hangi aydayım? Hangi yıldayım? Duyulmuyor. Sadece geziniyorum ama nerede olduğumu bilmiyorum. "Bugün" düğmesine bastım — şansa artık.

Sonuç: MHRS'de Görme Engelli Bir Vatandaş Randevu Alamıyor

Denedim. Yapamadım.

Ana sayfada başlık yoktu, gezinemedim. Randevu arama sayfasında etiketsiz düğmelerdi, hangisinin ne yaptığını bilemedim. Form alanları klavye ile seçilemiyordu. Tarih seçici geri bildirim vermiyordu.

Ana işlev — bir doktora randevu almak — gerçekleşemedi.

Ben görme engelli bir vatandaş olarak devletin sağlık randevu platformunu tek başıma kullanamıyorum. Kendi sağlık sorunlarımı çözemiyorum. Kendime ait olan devletimin platformunu kullanamıyorum.

Cumhurbaşkanlığı Genelgesi Bir Yaşında — Ana İşlev Neden Hâlâ Yerine Getirilmiyor?

21 Haziran 2025 tarihinde Cumhurbaşkanlığı Erişilebilirlik Genelgesi yayımlandı. Genelge kamu kurum ve kuruluşları için uyum tarihi olarak 21 Haziran 2026'yı belirledi. Genelge kapsamında sağlık ve hastane hizmetleri de vardı. MHRS bu kapsamda bir uygulamadır.

Bu test 22 Temmuz 2026 tarihinde yapıldı. Uyum tarihinin geçmesinin üzerinden bir aydan fazla süre geçti. Ama MHRS'de temel WCAG başarı ölçütleri — 1.1.1 (Metinsel Olmayan İçerik), 2.4.6 (Başlıklar ve Etiketler), 3.1.1 (Sayfa Dili), 3.3.2 (Etiketler veya Talimatlar), 4.1.2 (Ad, Rol, Değer) — sistematik olarak ihlal ediliyor.

Bir kamu uygulamasının erişilebilir olması iyi bir uygulama değildir, yasal zorunluluktur. Devletin kendi sunduğu genelge kendi uygulamalarında karşılanmalıdır. Bu bir insan hakları meselesidir — hem Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın eşitlik ilkesi, hem 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun, hem BM Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme buna dayanır.

Vatandaş olarak talebim mütevazı: randevumu tek başıma alabileyim. Telefonla arayarak da alabilirim, bunu biliyorum. Ama telefonla arama seçeneği internetten alma seçeneğinin yerini tutmaz. Diğer vatandaşlara internet üzerinden randevu alma opsiyonu sunulmuşsa, bana da sunulmalı. Aksi takdirde beni diğer insanlara sunulan opsiyonların dışında bırakıyorsunuz. Bu dijital ayrımcılıktır.

Devletin kendi sitesi bir vatandaşı sağlık hakkına erişim yolunda dışlıyorsa, özel sektörden erişilebilirlik hamlesi beklemek çelişki. Çuvaldızı kendimize batırmadan iğneyi başkasına batıramayız.

Erişilebilirlik sonradan eklenecek bir katman değil, çekirdekte olması gereken bir prensip. MHRS için mesele artık teknik bir konu değil, yasal ve etik bir zorunluluk.

MHRS ekibinin bunu okuyacağını, dikkate alacağını ve harekete geçeceğini umuyorum. Bir sonraki testte MHRS'ye tekrar döneceğim. Umuyorum ki o zaman farklı bir sonuçla karşılaşırım.

Kör Göze Parmak devam edecek.