ChatGPT Ekran Okuyucu Testi: Uyumlu musun Diye Sorduk, Sonra Test Ettik

Herkese merhaba. Ben Vedat Güldü. Bu bölümde bir ilki deniyoruz. Şimdiye kadar test ettiğim tüm ürünleri kendi başıma değerlendirdim. Ama ChatGPT bir yapay zekâ. Onun "kendine sormak" mümkün. O yüzden bu bölümde önce ChatGPT'ye doğrudan soracağım: "Ekran okuyucuyla uyumlu musun?" Verdiği yanıtları tek tek test edeceğim. Sonunda iddiasının gerçek çıkıp çıkmadığına bakacağım. Üç akt: sor, test et, tekrar bak.

Kör Göze Parmak Serisi: Bu Bölümde Kurgu Farklı — İddia ve Gerçek Karşılaştırması

Kör Göze Parmak, dijital erişilebilirlik sorunlarının ayan beyan ortada olduğunu ama görmezden gelindiğini kayıt altına alan bir seri. Şimdiye kadarki bölümlerde Google Docs, Google Slides, Google Meet ve Google E-Tablolar'ı ekran okuyucu ile test etmiştik. Her testte kendi deneyimimi paylaştım.

Bu bölüm farklı. ChatGPT bir yapay zekâ ürünü ve kendisine dair iddia üretebiliyor. Bu iddiaları ürünün pazarlama sayfasında değil, ürünün kendisiyle konuşarak ölçebiliyoruz. Yapay zekâ ürünleri özellikle erişilebilirlik konusunda sık sık abartılı iddia yapıyor. Peki iddia ve gerçek eşleşiyor mu?

Aksiyon 1: ChatGPT'ye Sorduk — "Ekran Okuyucuyla Uyumlu musun?"

Testin ilk sorusu direkt oldu: "Ekran okuyucuyla uyumlu musun?"

ChatGPT'nin yanıtı beklenen çizgide, ama bir noktada dürüst: "Genel olarak ekran okuyucularla uyumlu olacak şekilde tasarlandığım söylenebilir." Ardından ekran okuyucuları sıralıyor: VoiceOver, TalkBack, JAWS, NVDA. Yanıtlarının okunabilirlik için hazırlandığını söylüyor: "Yanıtlarımı mümkün olduğunca açık, mantıklı ve erişilebilir olacak şekilde hazırlamaya çalışırım. Gereksiz tablo, karmaşık biçimlendirme veya çok fazla emoji kullanmaktan kaçınabilirim."

Buraya kadar iyi. Peki uygulama tarafı? İkinci soruyu sordum: "Peki senin yanıtların haricinde sitenin veya mobil uygulamanın ekran okuyucuyla uyumlu olduğunu düşünüyor musun?"

Yanıt: "Evet, büyük ölçüde uyumlu olduğunu söylüyorum. Ancak kusursuz olduğunu söyleyemem."

Bu ikinci cümle önemli. ChatGPT kendi ürününü "mükemmel" olarak sunmuyor, "kusurlu" olduğunu kabul ediyor. Bu, testin geri kalanını daha adil kılıyor — çünkü test edeceğim şey abartılı bir iddia değil, ürünün kendi verdiği makul iddia.

ChatGPT'nin Kendi Kabul Ettiği 4 Sorun Alanı

ChatGPT kendisiyle ilgili şu 4 kritik sorunu kendisi belirtti:

1. Yeni gelen mesajın her zaman otomatik okunmaması. Yani ChatGPT bir yanıt üretiyor, ama bu yanıt ekran okuyucuya otomatik iletilmiyor; kullanıcı geri gidip yanıtı bulmak zorunda.

2. Uzun cevaplarda gezinmenin zorlaşması. Uzun ChatGPT yanıtlarında paragraflar, başlıklar, tablolar çok. Ekran okuyucu ile içinde dolaşmak zaman alıyor.

3. Bazı düğmelerin veya yeni eklenen özelliklerin ekran okuyucuyla beklenenden daha az anlaşılır olması. Yani etiketsiz düğmeler veya belirsiz kontrol elemanları.

4. Güncelleme sonrası geçici erişilebilirlik sorunlarının ortaya çıkması. ChatGPT sık güncelleniyor, her güncelleme bir riski beraberinde getiriyor.

Bu dört başlık test setimin ana çerçevesini oluşturdu. Şimdi her birini deneyelim.

Aksiyon 2: Test Ettik — Genel Arayüz, Mesajlaşma ve Sohbet Geçmişi

ChatGPT'nin ana ekranından başladım. Tab tuşu ile en tepeden en aşağıya doğru geziniyorum. Sonuç: hiçbir yerde etiketsiz bir öğeye denk gelmedim. "Sohbet geçmişi", "İç saha", "Kenar çubuğu genişletildi kapat düğmesi", "Yeni sohbet", "Ara", "Kitaplık", "Projeler", "Yeni proje düğmesi", "Uygulamalar", "Codex", "Daha fazla" — hepsi doğru etiketlenmiş.

Yakın zamandaki sohbetlerim listeleniyor. Her biri linkle isimlendirilmiş: "Google Meet değerlendirmesi", "NVDA ekran okuyucusu değerlendirmesi". K harfi ile linkler arasında geziniyorum, Enter ile bir sohbete tıklıyorum — doğrudan yazı alanına odaklanıyor. Yani sadece açmıyor, aynı zamanda beni "mesajı hemen yazabilirim" konumuna getiriyor.

Mesaj yazma alanı ve gönder düğmesi. E harfine bastığımda "ChatGPT ile sohbet et yazı alanı" diyor. Tab ile "Dikteyi başlat", "Bir konu seç", "Görsel oluştur", "Prompt gönder düğmesi" — hepsi net.

Sohbet düzenleme. Bir sohbete "Sohbetleri düzenle" menüsünden ulaşınca "Paylaş, grup sohbeti başlat, yeniden adlandır, sohbeti sabitle, arşivle, sil" seçenekleri çıkıyor. "Yeniden adlandır" seçeneğine bastığımda sohbet başlığı yazı alanı açıldı. Ama sonra bir Tab tuşuna basınca odak kayboldu. Küçük bir tutarsızlık: yeniden adlandırma alanında odağın stabil kalması gerekiyor. Yeni bir isim yazıp Enter ile onayladım — sohbet ismi değişti.

Yani ana arayüz erişilebilir. Küçük tutarsızlıklar dışında ciddi bir sorun yok.

Dikte, Sesli Konuşma ve Yanıt Okuma

Dikteyi denedim. Mikrofonu tıklayıp "Merhaba, nasılsın?" dedim. Sonuç harika: NVDA yazıyı doğru bıraktı, hatta virgülü de aldı ("Merhaba, nasılsın?"). Bu benim için sürpriz. Mobil ChatGPT uygulamasında bu düzeyde bir dikte yok — orada noktalama işaretlerini sözlü söylemek zorundayım ("nasılsın soru işareti").

Web tarayıcısındaki dikte özelliği mobilden daha iyi. Bu, ChatGPT web sürümüne yatırım yapıldığını gösteriyor.

Sesli konuşma modu. Test videosunda kayıt aldığım için sesli konuşma modunu açamadım (mikrofon başka uygulama tarafından kullanılıyordu). Ama bu ChatGPT'nin sorunu değil, teknik bir çakışma.

Yanıt okuma. Şimdi ChatGPT'nin "yeni gelen mesajın her zaman otomatik okunmaması" iddiasını test ettim. "Merhaba, nasılsın?" gönderdim. NVDA önce "Düşünüyor" dedi. Bir süre sonra "Yanıt tamamlandı" diyerek bildirim yaptı. Ama yanıtın kendisini otomatik okumadı. Ben geri gidip yanıtı okudum.

Burada ChatGPT'nin bunu bir "sorun" olarak listelemesi ilginç — çünkü bu davranış aslında iyi. Her yanıt otomatik okunsaydı, uzun cevaplarda kullanıcı 30 saniye boyunca ekran okuyucunun sesini dinlemek zorunda kalırdı. "Yanıt tamamlandı" bildirimini alıp kendim tempomda okumak daha kontrollü bir deneyim. WCAG Başarı Ölçütü 2.2.1 (Zaman Aşımı Ayarlanabilir) ilkesine de uyumlu — kullanıcı kendi tempoyu belirliyor.

Emoji sorunu var. ChatGPT "gereksiz emojiden kaçınırım" demişti. Ama yanıtında "Ağzı açık gülme" (😀) emojisi geldi. Yani söylediğini yapmıyor. Bu, ayarlar bölümünde çözülebilir bir şey, ama varsayılan davranış iddiaya uymuyor.

Görsel Oluşturma ve Alt Metin: Otomatik Betimleme Neden Yok?

ChatGPT'ye ilginç bir istekte bulundum: "Yeryüzünde dört ayağı üzerinde duran, gagasıyla birikmiş yağmur suyu içen, altı kanatlı beyaz tüylü kuş fotoğrafı yap. Gerçekçi olsun, sahte olmayan fizik kurallarına uygun olsun." Bilerek anlamsız bir istek — dört ayaklı altı kanatlı bir kuş.

Görsel üretim akışı erişilebilir. NVDA süreci canlı okudu: "Görsel oluşturuluyor. Eskizini çiziyoruz. Sahneyi oluşturuyoruz. Detayları rötuşluyoruz. Son rötuşları yapıyoruz. Oluşturulan görsel hazır." Süreç bildirimleri harika.

Ama görsel oluşturulunca NVDA sadece "Üretilen görsel: Birçok kanatlı kuş" dedi. Yani otomatik alt metin çok kısa. Görselin içeriğini görmek için ayrı bir istek göndermek gerekiyor: "Bu görseli mübalağalardan kaçınarak madde madde betimle."

O zaman ChatGPT detaylı bir betimleme yapıyor: "Açık havada toprak zeminde oluşmuş sığ bir su birikintisinin kenarında duran beyaz tüylü bir kuş benzeri canlı görünüyor. Dört ayağı üzerinde duruyor. Başını öne eğmiş, gagasını su birikintisine değdirerek su içiyor gibi görünüyor. Vücudu beyaz tüylerle kaplı. Toplam altı kanadı bulunuyor. Kanatlar gövdenin iki yanına farklı yüksekliklerde yerleşmiş, kısmen açık durumda. Gagası açık renkli ve kısa görünüyor. Ayakları açık pembe renkte, yere basıyor. Su birikintisinin yüzeyinde canlının kısmi yansıması görülüyor. Arka planda bulanık toprak ve seyrek yeşil otlar bulunuyor."

Betimleme mükemmel. Görme engelli bir kullanıcı olarak görseli görebiliyorum bu şekilde.

Ama bir sorun var: Bu betimlemenin otomatik gelmesi lazım. Ben ChatGPT'ye "görme engelli bir kullanıcıyım" bilgisini defalarca söyledim. Görsel oluşturduğumda otomatik olarak betimlemesi lazım. Yapmıyor. Her seferinde manuel olarak istemem gerekiyor. Bu, WCAG Başarı Ölçütü 1.1.1 (Metinsel Olmayan İçerik) prensibinin uygulanmadığı bir alan — üretilen görselin alt metni ürünle birlikte gelmeliydi.

Bu, testin bulduğu en somut sorun. Diğer her şey çalışıyor.

Ayarlar ve Kişiselleştirme: Erişilebilirliği Kendi Elimize Almak

ChatGPT'nin ayar menüsüne girdim. Genel sekmesinde: Görünüm (koyu seçtim), kontrast (orta seçtim — daha yüksek kontrast için), vurgu rengi, dil (otomatik algıla), daha gelişmiş zeka, dikteyi etkinleştir. Hepsi erişilebilir ve NVDA doğru okuyor.

Bildirimler sekmesi. Codex görevleri, grup sohbetleri, görevler, kişiselleştirilmiş ipuçları — her biri için anlık ileti, e-posta ve anlık bildirim seçenekleri var. Uzun bir liste ama tümü tek tek gezilebilir.

Kişiselleştirme sekmesi (kritik). Burası benim için hayat kurtardı. ChatGPT'nin varsayılan davranışını değiştirebiliyorum:

• Temel üslup ve konuşma tonu: "Etkili, kısa, öz ve net" seçtim.
• Başlıklar ve listeler: "Daha az liste, daha çok paragraf" seçtim. Uzun yanıtlarda madde işaretleri gezinmeyi zorlaştırıyor.
• Emoji kullanımı: "Daha az emoji kullanır" işaretledim.
• Özel talimatlar: "Bana yanıt yazarken emoji, uzun çizgi (tire) kullanma" yazdım.

Yani, ChatGPT'nin ekran okuyucu için sorunlu davranışlarını kişisel seviyede düzeltebiliyorum. Bu bir yandan güzel — ürün özelleştirilebilir. Diğer yandan sorunlu — bu düzeltmeler varsayılan olmalıydı. Erişilebilirlik sonradan eklenen bir katman değil, çekirdekte olmalı.

Aksiyon 3: Sonuç — ChatGPT'nin İddiası Gerçek Çıktı mı?

Sonuç net: ChatGPT'nin iddiası büyük ölçüde gerçek.

ChatGPT'nin kendisi hakkında verdiği 4 sorun alanının değerlendirmesi:

1. Yeni gelen mesajın otomatik okunmaması. Doğrulandı, ama bu aslında bir dezavantaj değil. "Yanıt tamamlandı" bildirimi geliyor, kullanıcı kendi tempoyla okuyor.

2. Uzun cevaplarda gezinme zorluğu. Kısmen doğru. Başlık seviyeleri iyi uygulandığında (H1, H2, H3) çok rahat geziniliyor. Ama her yanıt bu yapıda gelmiyor.

3. Etiketsiz düğmeler veya karışık özellikler. Serinin başında (2022-2023) ChatGPT'de bu ciddi bir sorundu. Şimdi büyük ölçüde çözülmüş. Bu testte etiketsiz bir öğeye denk gelmedim.

4. Güncelleme sonrası geçici sorunlar. Bu risk hâlâ var. Yeni bir özellik eklendiğinde bazen erişilebilirlik gecikiyor. Ama düzeltmeler hızlı geliyor.

Serinin diğer ürünlerine kıyasla ChatGPT belirgin biçimde daha iyi. Google Docs'ta yazı stilleri duyurulmuyor, E-Tablolar'da hücre başlığı bağlamı yok. ChatGPT'de bu düzeyde temel bir sorun yok.

Tek gerçek sorun: Görsel oluşturulduğunda otomatik alt metin gelmiyor. Görme engelli kullanıcı olduğumu her seferinde belirtmem gerekiyor. Bunun otomatikleşmesi çok basit — kullanıcı profil ayarında "otomatik görsel betimleme" seçeneği eklenebilir. Yapılmamış.

Bu tek eksiklik dışında ChatGPT ekran okuyucu ile kullanılabilir bir üründür. Genel puanım 4.5 / 5.