Google Dokümanlar Ekran Okuyucu Testi: Yazı Stili Neden Duyulmuyor?

Gözleri hiç görmeyen birisi olsaydınız ve önünüzdeki bir metni düzenlemek zorunda kalsaydınız, bunu rahatlıkla yapabilir miydiniz? Ben Vedat Güldü. Bugün Kör Göze Parmak serisinin yeni bölümünde Google Dokümanlar'ı ekran okuyucu ile deneyimliyoruz. Metne başlık ekleyebiliyor muyum, madde işaretli liste yapabiliyor muyum, yorum bırakabiliyor muyum, link ekleyip bağlantılar arasında gezinebiliyor muyum — hepsini birlikte göreceğiz.

Kör Göze Parmak Serisi: Web Tabanlı Editörlerde Görme Engelli Deneyimi

Kör Göze Parmak, ayan beyan ortada olan bir gerçeğin altını çizip herkesin görmesini sağlamayı amaçlayan bir seri. Dijital erişilebilirlik sorunları da tam olarak böyle: mevcut, görülüyor, ama görmezden geliniyor. Bu seride ekran okuyucuyla gündelik iş araçlarını test ediyoruz. Amacımız, bir görme engelli bireyin bu araçları gerçekten kullanıp kullanamadığını, kullansa da neyi kaybettiğini birinci ağızdan aktarmak.

Bu bölümde sıra web tabanlı bir metin editöründe: Google Dokümanlar.

Google Dokümanlar'ın Yapısı: Web Tabanlı Bir Editörün Erişilebilirlik Karnesi

Google Dokümanlar, Microsoft Word'ün bir muadili olarak web üzerinden çalışan bir editör. Yerelde bilgisayarınızda değil, tarayıcı üzerinden — Google Chrome ile — kullanıyorsunuz. Bu yapı, erişilebilirlik açısından farklı bir zemin oluşturuyor: masaüstü uygulama gibi işletim sistemi kısayollarına doğrudan yaslanamıyor, web tarafında ise ekran okuyucunun web modu ile odaklanma modu arasındaki gerilim devreye giriyor.

Bu test için önümde hazır bir metin belgesi vardı. İçine gezinme kısa yollarını, yazma-düzenleme kısa yollarını, biçimlendirme kısa yollarını ve menü kısa yollarını listelemiştim. Sırayla hepsini denedik.

Doküman İçinde Gezinme: NVDA ile Ok Tuşları Çalışıyor, "H" Kısayolu Çalışmıyor

Metnin içinde temel gezinme sorunsuz. Ok tuşları ile karakter karakter, Control + Ok tuşları ile kelime kelime ilerleyebiliyorum. NVDA bana her yaptığım hareketi doğru şekilde seslendiriyor.

Ama bir sorun var. NVDA'nın en sevdiğim özelliklerinden biri "H" kısayolu ile başlıklar arasında hızlı gezinme. Web'de bir sayfada onlarca başlık varsa H harfine basarak başlıktan başlığa atlayabiliyorum. Google Dokümanlar'da bu çalışmıyor. Metin düzenleme modunda olduğum için "H" tuşuna bastığımda NVDA başlık aramıyor — belgenin içine "H" harfini yazıyor.

Bu durum, WCAG Başarı Ölçütü 2.4.1 (Blokları Atla) açısından uzun belgelerde ciddi bir dezavantaj yaratıyor. Uzun bir dokümanda hızlıca ilgili bölüme sıçramak isteyen görme engelli bir kullanıcı, alternatif bir yol bulmak zorunda kalıyor. Google Dokümanlar bu yolu "Erişilebilirlik" menüsü altında sunuyor ama menü üzerinden gitmek, H tuşuyla anlık sıçramaktan çok daha yavaş.

Başlık Ekleme: Klavye Kısayolu Çalışmadı, Menüler Kurtardı

Bir metni başlık haline getirmek istediğimde ilk denediğim şey klasik kısa yol oldu: Alt + 1. Microsoft Word'de veya LibreOffice'te bu bileşim "Başlık 1" atar. Google Dokümanlar'da hiçbir şey olmadı.

Peki Alt + Control + 1? Bu kez oldu ama beklediğim gibi değil. Metni sildi, yerine "üssü 1" simgesi ekledi. Control + Z ile geri aldım — çok şükür geri alma işlemi çalışıyor.

Doğru yolu menüde buldum. Biçim menüsüne girdim (Alt + O), aşağı okla "Paragraf Stilleri" bölümüne indim, "Başlık 1" seçeneğini bulup "Başlık 1 ile eşleşecek şekilde güncelle" komutunu verdim. NVDA bana "Başlık 1: Kör Göze Parmak" dedi. Yani hem başlığı ekledi hem de bana başlık seviyesini duyurdu. Aynı yolu Başlık 2 için de denedim — başarılı.

Sonuç: Google Dokümanlar başlık ekleme işini yapıyor ama sadece menüler üzerinden. Yaygın klavye kısayolları ya çalışmıyor ya da yanlış bir sonuç üretiyor. Bu durum, WCAG Başarı Ölçütü 2.4.6 (Başlıklar ve Etiketler) uyumu açısından teknik olarak sağlanmış görünse de kullanılabilirlik açısından ciddi bir sürtünme yaratıyor.

Yazı Stili Uygulama: Ekran Okuyucu Kalını, İtaliği, Altı Çiziliyi Duyurmuyor

Bu testin en kritik bulgusu burada. Metnin bir bölümünü seçip Control + B ile kalın yaptım. Uygulandı, ama NVDA bana hiçbir şey duyurmadı. Control + I ile italik, Control + U ile altı çizili — hiçbirinde bir geri bildirim yok.

Bu, gören bir kullanıcı için görünmez bir sorun. Onun için stil değişikliği zaten ekranda görsel olarak belli. Ama görme engelli bir kullanıcı olarak ben metnin şu anda kalın mı, italik mi, altı çizili mi olduğunu bilmiyorum. Belgenin biçimini "kör kör" uyguluyorum.

Bu doğrudan WCAG Başarı Ölçütü 4.1.2 (Ad, Rol, Değer) ihlalidir. Bir kullanıcı arayüzü bileşeni durumunu yardımcı teknolojiye aktarabiliyor olmalıdır. Google Dokümanlar bunu yapmıyor. NVDA aslında bu bilgiyi almaya hazır — Microsoft Word'de bu bilgi düzgün akıyor. Sorun Google Dokümanlar'ın bu semantik bilgiyi ekran okuyucuya vermemesinde.

Bu tek başına Google Dokümanlar'ı bir görme engelli kullanıcı için ciddi biçimde eksikli hale getiriyor. Ben yazının kalın olduğunu bilmeden nasıl doğru vurguyu doğru yere yerleştirebilirim?

Yorum Ekleme: Yazabiliyoruz, Ama Satır İçinde Okuyamıyoruz

Yorum ekleme kısa yolu Control + Alt + M. Bunu bildiğim için sorunsuz yorum ekleyebildim. "Örnek yorum" yazdım, Tab ile "Yorumu yayınla" butonuna geldim, Enter ile gönderdim. Buraya kadar sorun yok.

Sorun ondan sonra başladı. Belgenin içinde gezinirken yorumlu bir yere geldiğimde NVDA bana şunu söylüyor: "Yorum başlangıcı. Yorum. Yorum sonu." Yorumun içeriğini okumuyor. Sadece "burada bir yorum var" diyor, ama ne yazdığını söylemiyor.

İçeriğe erişmek için başka bir yola gitmek gerekiyor. Erişilebilirlik menüsüne (Alt + A) girip "Yorumlar" alt menüsünden "Tüm yorumları göster" seçeneğine tıklamak. Buradan yorum listesi açılıyor, yazarı ve içeriği ile birlikte tek tek okuyabiliyorum.

Ama bu, satır içi yorum deneyimi değil. Bir belgede 20 yorum varsa hepsini teker teker menüden dolaşmak, gören bir kullanıcının yaptığı "yorumun üzerine gel, hemen orada oku" deneyimiyle karşılaştırılamaz. Bu, WCAG Başarı Ölçütü 1.3.1 (Bilgi ve İlişkiler) açısından bir kayıp: yorum ile bağlı olduğu metin arasındaki ilişki görme engelli kullanıcıya net iletilmiyor.

Link Ekleme: Ctrl+K ile Sorunsuz Bir Deneyim

Testin en pürüzsüz kısmı bu oldu. Metni seçip Control + K'ya basınca "Bağlantı düzenle veya yeni ekle" penceresi açıldı. NVDA her adımı doğru duyurdu. Bir URL yapıştırdım (erisilebilirlik.org'daki dijital erişilebilirlik yazısına), Tab ile "Uygula" butonuna geldim, Enter'a bastım.

NVDA belgeye döndüğümde şunu söyledi: "Bağlantı başlangıcı: dijital erişilebilirlik nedir." Yani sadece bağlantının varlığını değil, bağlantı metnini de doğru şekilde iletti.

Bağlantı metnini sonradan değiştirmek de aynı yolla çalışıyor. Aynı bağlantıya tekrar Control + K ile döndüm, bağlantı metnini "Vedat Güldü" olarak değiştirdim. Kaydettikten sonra NVDA yeni metni doğru okudu.

Bu bölüm bize Google Dokümanlar'ın bazı şeyleri iyi yapabildiğini gösteriyor. Yani mesele "Google Dokümanlar erişilebilirlik ile ilgilenmiyor" değil. Mesele, ilgilendiği yerde çalışıyor, ilgilenmediği yerde tamamen boş bırakıyor olması.

Genel Değerlendirme: Google Dokümanlar Kullanılabiliyor, Ama Eksikler Kritik

Test sonunda net söylüyorum: Google Dokümanlar bir görme engelli birey için kullanılamaz değil. Bir belgeyi açıp içinde gezinebilir, başlık ekleyebilir, yorum bırakabilir, link koyabilir, metin yazabilirsiniz. Yani "iş yapılabilir".

Ama iki yerde ciddi bir kayıp yaşıyorsunuz.

Birincisi, yazı stili uygulama sırasında kalın, italik, altı çizili gibi biçimlerin ekran okuyucuya iletilmemesi. Bu, uzun bir belgede metnin nasıl yapılandığını bilmeden çalışmak demek. Editörlük, akademik yazı, sözleşme incelemesi gibi biçimin anlam taşıdığı işlerde bu eksiklik doğrudan iş kalitesini düşürüyor.

İkincisi, yorumların satır içinde okunamaması. Ekip halinde çalışılan bir belgede yorumları tek tek menüden dolaşmak zorunda kalmak, işbirliği deneyimini sekteye uğratıyor.

Klavye kısayolu tarafında ise Alt + 1 gibi yaygın kısayolların çalışmaması yerine üssü 1 gibi bir sonuç üretmesi, kullanıcıyı menülere zorluyor. Menüler işi çözüyor ama zaman kaybettiriyor.

Web Tabanlı Editörlerde Dijital Erişilebilirlik Yarım Olmaz

Google Dokümanlar milyonlarca insanın gündelik iş aracı. Bu ölçekte bir üründe erişilebilirlik "kısmi çalışıyor" yeterli değil. Bir görme engelli çalışan Google Dokümanlar'ı kullanmak zorunda kaldığında — çünkü ekibi kullanıyor, çünkü şirketi kullanıyor — kalın mı yaptığını bilmeden, yorumları menüden dolaşarak, klavye kısayolları çalışmadığı için menülerde vakit kaybederek çalışıyor.

Erişilebilirliğin özü, bir aracı herkesin eşit koşulda kullanabilmesidir. Yarım çalışan erişilebilirlik, aslında görme engelli kullanıcıyı ikinci sınıf bir kullanıma mahkûm ediyor.

Google gibi bir teknoloji devinin bunu kendi ürününde çözemiyor olması, sektörün bu alandaki mesafesini gösteriyor. WCAG standartları var, teknoloji altyapısı var — eksik olan öncelik.

Bir sonraki bölümde başka bir Google ürününü ekran okuyucu ile test edeceğiz. Kör Göze Parmak devam edecek.