e-Devlet Ekran Okuyucu Testi: Kamu Portalı Bu Kadar Erişilebilir Olabilir mi?

Herkese merhaba. Ben Vedat Güldü. Kör Göze Parmak serisinde e-Nabız ve MHRS'den sonra bugün sıra e-Devlet'te. Bir kör olarak ekran okuyucu yardımıyla kendi adli sicil kaydımı sorgulayıp görüntüleyebiliyor muyum? İkametgah belgesi çıkarabiliyor muyum? Engelli raporumu sorgulayabiliyor muyum? Bakalım.

Sonucu baştan söyleyeyim: MHRS'den sonra e-Devlet'ten bu kadar iyi bir deneyim beklemiyordum. Bu çok iyi.

Kör Göze Parmak Serisi: Devletin Ana Portalını Test Ediyoruz

Kör Göze Parmak, dijital erişilebilirlik sorunlarının ayan beyan ortada olduğunu ama görmezden gelindiğini kayıt altına alan bir seri. Bu bölümde konumuz e-Devlet — Türkiye Cumhuriyeti'nin dijital kapısı. Adli sicil sorgulama, ikametgah belgesi, engelli raporu, nüfus kayıtları, vergi işlemleri, SGK sorgulamaları — yüzlerce kamu hizmeti tek bir portaldan sunuluyor.

Bu seride daha önce iki kamu uygulamasını test etmiştik. MHRS'de randevu bile alamadık — serinin en düşük puanı olan 1.0/5 ile kapattık. e-Nabız'da sağlık verilerine erişebildik ama tarih seçiciler çalışmıyordu, başlık hiyerarşisi yoktu — 3.5/5. Şimdi e-Devlet'in kendisi ne durumda?

Erişilebilirlik Menüsü ve Klavye Kısayolları: İlk İzlenim Güçlü

Siteye girdiğimde ilk fark ettiğim şey klavye kısayolları oldu. e-Devlet, ekran okuyucu kullanıcılarına özel kısayollar sunuyor: Alt+1 ile içeriğe git, Alt+2 ile ana sayfaya dön, Alt+H ile kurum hizmetlerine git. Bu kısayollar NVDA'nın odak kipinde çalışıyor — tarama kipinden odak kipine geçtikten sonra kullanılabiliyor.

Ayrıca bir erişilebilirlik menüsü var. İçinde salt metin görünümü ve daha belirgin odaklama seçenekleri bulunuyor. Salt metin görünümüne geçildiğinde sayfadaki görseller gösterilmiyor ve içerik düz metin olarak sunuluyor.

Bu kısayollar testin ilerleyen bölümlerinde hayat kurtardı. Özellikle bir hizmetten diğerine geçerken sayfa sizi en başa atıyor — bu bir odak sorunu. Ama Alt+1 ile hizmetin başlığına doğrudan dönebiliyorsunuz. Sorun var, ama çözüm de sunulmuş.

WCAG Başarı Ölçütü 2.4.1 (Blokları Atla) açısından bu iyi bir uygulama: kullanıcıya tekrarlayan içerik bloklarını atlama yolu sunuluyor.

Giriş ve Kimlik Doğrulama: Sorunsuz

TC kimlik numarası ve şifre ile giriş yaptım. Yazarken gizle düğmesi var — tıklayabiliyorum. Kimlik numarasını girdim, Tab ile şifre alanına geçtim, şifreyi yazdım, giriş yap düğmesine bastım. Telefona onay bildirimi geldi, onayladım, giriş tamamlandı.

Süreçte ekran okuyucu ile sorun yaşanmadı. Her alan doğru etiketlenmiş, düğmeler tanımlı, akış mantıklı.

Arama: Çalışıyor, Ama Sonuç Sayısı Bildirimi Eksik

Giriş yaptıktan sonra arama alanına "adli" yazdım. Tab ile ilerledim — arama sonuçları listelendi. "Adalet Bakanlığı Adli Sicil Kaydı Sorgulama" linkini buldum, tıkladım.

Arama çalışıyor. Sonuçlara erişilebiliyor. Ama bir eksik var: arama yapıldığında "aramanızla ilgili X sonuç bulundu" gibi bir bildirim gelmiyor. Giriş yapmadan önce "adli" aratınca "Toplam 10 kayıt bulunmuştur" mesajı geldi; ama giriş sonrasında hizmet arama yapınca bu bildirim her zaman tutarlı değil. Ekran okuyucu kullanıcısı için sonuç sayısının anında bildirilmesi beklenen bir geri bildirimdir — WCAG Başarı Ölçütü 4.1.3 (Durum İletileri) bu ihtiyacı tanımlar.

Adli Sicil Kaydı Sorgulama: Üç Aşamalı Form, Hepsi Erişilebilir

Bu testin en kapsamlı bölümü. Adli sicil kaydı sorgulama üç aşamadan oluşuyor: bilgilendirme ve onay, sorgulama formu, sorgulama sonucu. Her üç aşama da ekran okuyucu ile sorunsuz çalıştı.

Birinci aşamada bilgilendirme metni okundu, onay kutusu işaretlendi, devam düğmesine basıldı. İkinci aşamada kimlik bilgilerim otomatik geldi — isim, soyisim, doğum yeri, nüfusa kayıtlı olduğu il ve ilçe okundu. Belgenin neden verileceğini seçtim (kuruma ibraz), kurum adı olarak "BİNBİRİZ" yazdım, sorgula düğmesine bastım.

Üçüncü aşamada sonuç geldi: "Yukarıda kimliği bulunan kişinin adli sicil kaydı yoktur." Dosyayı indir düğmesiyle PDF olarak indirebildim.

Formun dil seçenekleri de dikkat çekiciydi: İngilizce, Fransızca, Almanca, İtalyanca, Arapça, Rusça, Çince, Japonca, Korece dahil birçok dilde belge alınabiliyor — hepsi ekran okuyucu ile seçilebilir.

Bu akış, MHRS'deki form deneyiminin tam tersi. MHRS'de il seçimi bile yapılamıyordu. e-Devlet'te üç aşamalı, çok alanlı, seçenekli bir form baştan sona sorunsuz tamamlanabiliyor.

İkametgah Belgesi Sorgulama: Aynı Kalitede

İkametgah belgesi sorgulama da benzer bir akışla çalıştı. Hizmet sayfası açıldı, bilgilendirme okundu, onay kutusu işaretlendi, devam edildi. Belgenin kimin için alınacağı (kendisi/başkası) seçim düğmeleriyle belirlendi. İkinci aşamada kimlik bilgileri görüntülendi, belgenin verileceği yer girildi, sorgulama yapıldı. Sonuç geldi, dosya indirilebildi.

Engelli Raporu Sorgulama: Tablo Mükemmel Çalışıyor

"Engelli sağlık" aratarak "Erişkinler İçin Islak İmzalı Engellilik Sağlık Kurulu Arşiv Raporları Sorgulama" hizmetine ulaştım. Rapor sahibi bilgilerim göründü.

Burada özellikle dikkat çeken şey tablo yapısı oldu. NVDA tabloyu satır ve sütun numaralarıyla birlikte okudu: rapor referans numarası, raporun oluşturulma tarihi (29 Ağustos 2019), raporun teslim tarihi, raporu oluşturan kurum. Her hücre başlığıyla birlikte okunuyor — Google E-Tablolar testinde yaşadığımız "hücre başlığı bağlamı yok" sorununun tam tersi.

Raporu görüntülemeye çalıştığımda "sistemde yaşanan teknik bir aksaklık nedeniyle işleminiz tamamlanamadı" hatası aldım. Bu e-Devlet'in erişilebilirlik sorunu değil, sistemsel bir arıza — hata mesajı net ve anlaşılır biçimde duyuruldu.

Odak Sorunu: Aşamalar Arası Geçişte Sayfa Başa Dönüyor

Testte fark ettiğim tek yapısal sorun bu: bir hizmetin bir aşamasından diğerine geçtiğinizde sayfa sizi en başa atıyor. Yani hizmetin başlığına değil, sitenin en üstüne — logoya, menüye, arama alanına. Oradan tekrar hizmetin bulunduğu yere inmeniz gerekiyor.

Bu, WCAG Başarı Ölçütü 2.4.3 (Odak Sırası) açısından bir sorun: sayfa yenilendiğinde odağın mantıksal olarak ilgili içeriğe taşınması beklenir. e-Devlet'in sunduğu Alt+1 kısayolu bu sorunu büyük ölçüde çözüyor — bir tuşla hizmetin başlığına dönebiliyorsunuz. Ama varsayılan davranış düzeltilse kısayola ihtiyaç kalmaz.

Formda Mesaj Yarışması: Ekran Okuyucu Asıl Seçeneği Kaçırabiliyor

Adli sicil formunda bir nokta dikkatimi çekti. Kurum türü seçim alanında bir seçenek belirlerken ekranda hızlı bir bilgilendirme mesajı belirdi — "Amerika Birleşik Devletleri arşiv kaydı içeren belge istemektedir" gibi. Bu mesaj o kadar hızlı geldi ki ekran okuyucu asıl seçeneğin adını okumadan mesaja odaklandı.

Bu, dinamik içerik güncellemelerinde yaşanan klasik bir erişilebilirlik sorunu. ARIA live region'lar doğru önceliklendirme yapılmadığında ekran okuyucu, kullanıcının o an etkileşimde olduğu öğeyi bırakıp yeni gelen mesaja geçebiliyor.

Ciddi bir sorun değil — işlem tamamlanabiliyor. Ama deneyimli olmayan bir ekran okuyucu kullanıcısı için kafa karıştırıcı olabilir.

Genel Değerlendirme: Kamu Portalları İçin Referans Noktası

e-Devlet, bu seride test ettiğim kamu uygulamaları arasında açık ara en iyi deneyimi sunuyor. Bunu somut olarak söyleyebilmemin nedenleri var.

Klavye kısayolları sunulmuş — kullanıcıya hızlı gezinme yolu verilmiş. Erişilebilirlik menüsü var — salt metin görünümü ve belirgin odaklama seçenekleri mevcut. Giriş süreci sorunsuz çalışıyor. Arama işlevsel. Formlar — üç aşamalı, çok alanlı, seçenekli formlar dahil — ekran okuyucu ile baştan sona tamamlanabiliyor. Tablolar doğru yapılandırılmış, satır ve sütun başlıklarıyla okunuyor. Dosya indirme çalışıyor.

İki küçük sorun var: aşamalar arası geçişte odağın sayfa başına dönmesi ve arama sonuç sayısı bildiriminin tutarsızlığı. Bunlar iyileştirme gerektiriyor ama kullanıcının işlemi tamamlamasını engellemiyorlar.

Bu deneyim MHRS ve e-Nabız ile aynı devlet altyapısından geldiğini düşünürsek çarpıcı bir fark ortaya koyuyor. MHRS'de randevu alamadık — 1.0/5. e-Nabız'da veriler okunuyordu ama tarih seçiciler çalışmıyordu — 3.5/5. e-Devlet'te üç farklı kamu hizmetini bağımsız biçimde tamamlayabildim.

Cumhurbaşkanlığı Erişilebilirlik Genelgesi kapsamındaki diğer kamu uygulamaları için e-Devlet bir referans noktası. Erişilebilir bir kamu portalının nasıl olabileceğini gösteriyor.

Diğer Kamu Portalları İçin Mesaj

Bir görme engelli vatandaş olarak tek istediğim, devletin sunduğu dijital hizmetleri diğer vatandaşlarla eşit koşulda kullanabilmek. e-Devlet bunu büyük ölçüde sağlıyor. MHRS sağlayamıyor. e-Nabız kısmen sağlıyor.

Aynı devletin üç farklı portalında üç farklı erişilebilirlik düzeyi — bu, erişilebilirliğin kurum genelinde standartlaştırılmadığını gösteriyor. e-Devlet'in ulaştığı düzey, diğer kamu uygulamalarının da ulaşabileceği düzeydir. Kaynak veya teknik bilgi eksikliği değil, öncelik meselesi.

Kör Göze Parmak devam edecek.