Google Slides Ekran Okuyucu Testi: Başlıksız Slayt Neden "Boş" Duyuruluyor?

Google Slaytlar erişilebilir mi? Bunu bildiğinizi sanıyorsunuz ama test etmeden emin olamazsınız. Ben erisilebilirlik.org'dan Vedat Güldü. NVDA ekran okuyucusu ile çalışıyorum ve Kör Göze Parmak serisinde kullandığım araçları birer birer kullanıcı deneyimi açısından test ediyorum. Google Docs testinde yorumları okuyamamıştım. Trello'da liste ismini değiştirirken klavye tuzağına takılmıştım. Peki Google Slaytlar ne durumda? Bugün bir sunuma görsel ekleyeceğim, metin yazacağım, slaytlar arasında gezineceğim ve ne olduğunu olduğu gibi size aktaracağım.

Kör Göze Parmak Serisi: Sunum Aracında Görme Engelli Deneyimi

Kör Göze Parmak, dijital erişilebilirlik sorunlarının ayan beyan ortada olduğunu, ama görmezden gelindiğini gösteren bir seri. Bu bölümde sıra, milyonlarca kişinin okulda, iş yerinde ve akademik ortamda kullandığı bir sunum aracında: Google Slaytlar.

Sunum aracının erişilebilirliği kağıt üstünde küçük bir konu gibi görünebilir. Ama bir öğretmen, öğrenci, kurumsal çalışan veya araştırmacı olarak sunum hazırlamak, sunum içindeki materyalleri okumak ve sunum sırasında ekranda ne olduğunu bilmek — hepsi görme engelli birey için gündelik gereklilik.

Google Slaytlar'ın Yapısı: Web Tabanlı Bir Sunum Aracının Erişilebilirlik Karnesi

Google Slaytlar, Microsoft PowerPoint'in web tabanlı muadili. Google Chrome üzerinden çalışıyor, tüm sunumu tarayıcıda hazırlıyor, oynatıyor ve düzenliyorsunuz. Bu yapı Google Docs ile aynı web-tabanlı zemini paylaşıyor: masaüstü kısayollarına doğrudan yaslanmıyor, ekran okuyucunun web modu ile odaklanma modu arasındaki geçişleri iyi yönetmesi gerekiyor.

Test için önümde hazırlanmış bir sunum dosyası açıktı. Sunumda başlıklı slaytlar, başlıksız slaytlar, metinli slaytlar, madde işaretli listeler, alt metinli bir grafik, alt metinsiz bir görsel ve bir video yer alıyordu. Her birini teker teker deneyimledim.

Slaytlar Arasında Gezinme: Başlık Yoksa Slayt "Boş" Duyuruluyor

Slaytlar arası gezinme aşağı ok tuşu ile çalışıyor. NVDA her slayta geçtiğimde slayt numarasını ve — varsa — başlığını okuyor. "1. slayt: Dijital erişilebilirlik nedir" dediğinde slaytın ne hakkında olduğunu biliyorum. "2. slayt: Erişilebilirliğin dört temel ilkesi" dediğinde de aynı şekilde.

Ama 4. slayta geldiğimde NVDA sadece "4. slayt" dedi. Başka hiçbir şey yok. Bu slayta başlık atanmamıştı. Görüyorsanız ne olduğunu ekrandan anlayabiliyorsunuz — ama görmüyorsanız o slaytın "ne için var olduğu" tam bir muamma.

Bu, WCAG Başarı Ölçütü 2.4.6 (Başlıklar ve Etiketler) açısından pratik bir öneri: Her slayta başlık atayın. Görsel tasarımda başlık gizlenebilir, ama slayt yapısına başlık atamak ekran okuyucu kullanıcılarına slayt hakkında ilk bilgiyi veriyor.

Slayt İçeriğini Okuma: Tab ve Enter ile Öğelere Ulaşma

Bir slaytın içine girip içeriği okumak için Tab tuşu ile slayt öğeleri arasında geziniyorum. NVDA her öğeye geldiğinde ne olduğunu duyuruyor: "başlık", "metin kutusu", "resim", "video". Metin kutusuna geldiğimde Enter tuşuna basıp içeri giriyorum, ardından Control + Aşağı Ok ile metnin tamamını okuyabiliyorum.

Bu temel akış sorunsuz çalışıyor. Sunumun içindeki metni okumakta engel yok. Ama içeriğin nasıl sıralandığı başka bir mesele.

Odak Sıralaması Sorunu: Metin Önce, Başlık Sonra Neden Geliyor?

2. slaytta ilginç bir şey oldu. Tab ile geziniyordum. NVDA önce metin kutusunu okudu ("1. Algılanabilir"), sonra başlığı okudu ("Erişilebilirliğin dört temel ilkesi"). Yani ekrandaki görsel sıralamayla — başlık yukarıda, madde listesi aşağıda — okuma sırası tersine döndü.

Normalde önce başlığı, sonra başlığa bağlı içeriği duymam gerekir. Aksi takdirde madde listesindeki "Algılanabilir" ifadesi hangi konu başlığına ait olduğunu bilmeden geliyor. Zihinsel olarak parçaları birleştirmek zorunda kalıyorum: "Bir dakika, bu 'algılanabilir' neyin altındaydı?"

Bu durum WCAG Başarı Ölçütü 2.4.3 (Odak Sırası) ihlalidir. Öğelerin ekran okuyucuya sunulma sırası, sayfada anlamlı bir okuma sırasını takip etmelidir. Slayt tasarımı sırasında görsel yerleşim düşünüldüğünde bu sıra bozulabiliyor — Google Slaytlar bunu otomatik düzeltmiyor.

Görsellerde Alt Metin: Olduğunda Harika, Olmadığında "Resim" Yeterli Değil

3. slaytta alt metni olmayan bir görselle karşılaştım. Tab ile geldim, NVDA sadece "resim" dedi. Yani orada bir görsel olduğunu biliyorum ama içeriğine dair hiçbir fikrim yok. Ne anlatıyor, neyi tasvir ediyor, hangi grafiği gösteriyor — hiçbiri bilinmiyor.

Bir slayt için hazırlayan kişi görseli koyduğunda alt metin ekleme anını atlıyorsa, o slaytı görme engelli bir dinleyici veya okuyucu tam olarak alamıyor. Bir çalışanınızın hazırladığı sunumu ekipteki görme engelli bir kişi izleyecekse ve o slaytta önemli bir grafik varsa, alt metin yoksa o kişi grafiği kaçırıyor.

Ama Google Slaytlar iyi bir örnek de sundu. Sonraki slaytta bir grafiğin alt metni ayarlanmıştı: "Alternatif metnin başlığı — Web sitelerinin erişilebilirlik hatalarını gösteren sütun grafik. Alternatif metnin açıklaması — Grafik soldan sağa sıralanmış sütunlar halinde web sitelerindeki en yaygın erişilebilirlik hatalarını gösteriyor. Düşük renk kontrastı %83..." Ekran okuyucu grafikteki bilgiyi neredeyse tam olarak aktardı. Şimdi ben de o grafiği görebiliyorum.

Bu iki karşılaştırma tek bir gerçeği kanıtlıyor: Google Slaytlar'ın alt metin altyapısı doğru çalışıyor. Eksik olan, kullanıcıların bu özelliği kullanmayı bilmesi veya vakit ayırması. WCAG Başarı Ölçütü 1.1.1 (Metinsel Olmayan İçerik) uyumu tamamen içerik hazırlayan kişinin elinde.

Video Denetimi: Erişim Var, Kontrol Yok

Sunumdaki en kritik erişilebilirlik hatası burada ortaya çıktı.

6. slayta gömülü bir video vardı. Tab ile videoya geldim, NVDA videonun alt metnini okudu ("Vedat Güldü'nün NVDA ekran okuyucu ile Google Dokümanlar'ı test ettiği video"). Enter'a bastım, video oynatılmaya başladı. Sesi duyuyorum.

Ama sonra hiçbir şey yapamıyorum.

• NVDA bana "video oynatıldı" veya "video duraklatıldı" diye bir bildirim vermedi
• Sağ-sol ok tuşları ile videoda ileri-geri saramıyorum
• Yukarı-aşağı ok tuşları ile sesi kısıp açamıyorum
• Enter'a tekrar bastığımda video baştan başlıyor — duraklatma bile yok

Yani videonun başladığını sesli olduğu için duyabildim. Ama sessiz bir video olsaydı, video oynatıp oynatmadığımı bilmenin hiçbir yolu yoktu. Sadece boş bir ekrana ve muhtemel bir sessizliğe bakıyor olacaktım.

Bu, WCAG Başarı Ölçütü 4.1.2 (Ad, Rol, Değer) ve 2.1.1 (Klavye) ihlalidir. Video oynatıcı bir kullanıcı arayüzü bileşenidir; durumunun (oynuyor/duruyor) yardımcı teknolojiye aktarılması ve klavye ile kontrol edilebilmesi gerekir. Google Slaytlar bunların ikisini de sağlamıyor.

Öğretmenin öğrencilere video izletmek için sunum içine video koyduğunu düşünün. Sınıfta görme engelli bir öğrenci varsa o öğrenci videoyu kendi başına başlatıp duraklatamıyor. Bu sadece bir teknik detay değil, bir öğrenme hakkı meselesi.

Yeni Slayta İçerik Ekleme: Başlık, Metin, Liste, Görsel, Link

Yeni bir slayta başlık ekledim: "Güvercin resimlerini içeren doğa temalı bir slayt". Gövde kısmına metin yapıştırdım. Sonra madde işaretli liste eklemek istedim. Bunun için Biçim menüsüne gidip "Madde işaretleri ve numaralandırma" bölümünden alt menüye açıldım — üç kademe menü derinliği. İşliyor ama uzun.

Sonra bir görsel ekledim: Ekle menüsünden Resim seçeneğine geldim, "Bilgisayardan yükle" ile PNG dosyasını seçtim. Bağlam menüsünde "Alternatif metin" seçeneğini buldum, açıklamayı yapıştırdım. Ekran okuyucu daha sonra bu görseli tam metniyle okudu.

Bağlantı ekleme (Ctrl+K yerine Ekle menüsü kullandım) sorunsuz çalıştı. Bağlantı metni ve URL alanları ayrı ayrı erişilebilir.

Yani içerik ekleme genel olarak çalışıyor — ama Google Docs'a göre menü derinliği daha fazla. Klavye kısayolları ile hızlı iş yapmak yerine menülerde gezinmek zaman alıyor.

Genel Değerlendirme: Google Slaytlar Yapılabilir, Ama Video ve Odak Kritik Eksiklikler

Sonuç net: Google Slaytlar bir görme engelli bireyin kullanabileceği bir sunum aracı. Slaytlar arasında gezinebilir, içerik okuyabilir, yeni slayt ekleyebilir, görsele alt metin verebilir, bağlantı koyabilirsiniz. Sunum hazırlığının önemli bir bölümü yapılabilir.

Ama üç kritik sorun var.

Birincisi, video denetimi. Bu, tek başına sunum içerisinde video kullanmayı bir engelli kullanıcı için imkansızlaştıran bir eksiklik. Sadece "büyük bir sorun" değil, çözülmesi gereken ilk mesele bu.

İkincisi, odak sıralaması. Slayt tasarımı yapan kişi görsel yerleşimi yaparken okuma sırasının bozulabildiğini bilmiyor. Google Slaytlar da bu sıralamayı tasarım aşamasında uyarmıyor.

Üçüncüsü, başlıksız slaytlar. Bu, ürünün değil, içeriği hazırlayan kişinin sorunu. Ama Google Slaytlar bu tercihi kolaylaştırıyor — "başlık isteğe bağlıdır" tasarım varsayımı, erişilebilirliği isteğe bağlı hale getiriyor.

Klavye erişimi, madde listesi ekleme, görsel alt metni ekleme, bağlantı ekleme — bunlar teknik olarak yapılabilir. Ama menü derinliği ve kısayol eksikliği zaman kaybettiriyor.

Dijital Erişilebilir Sunumlar İçin Yapılması Gerekenler

Google Slaytlar üzerinde sunum hazırlıyorsanız ve sunumunuz görme engelli birine ulaşacaksa, şu adımlar zorunludur:

Her slayta başlık atayın. Ekran okuyucu kullanıcıları slaytlar arasında gezinirken başlığı duyuyor. Başlık yoksa slaytın ne için var olduğunu bilmiyorlar.

Her görsele alt metin ekleyin. Grafik, fotoğraf, ikon — hepsine. Alt metin sadece "ne olduğunu" değil, "ne anlattığını" da içermeli. Görselin bir kompozisyon olduğunu değil, o kompozisyonun neyi ifade ettiğini yazın.

Slayt tasarımında okuma sırasını kontrol edin. Görsel yerleşim ile ekran okuyucunun okuma sırası aynı olmalı. Slayt önizlemesinde Tab tuşu ile öğeler arası dolaşarak sırayı test edin.

Video kullanmaktan kaçının veya altyazı+transkript ekleyin. Google Slaytlar'ın video denetimindeki eksikliği çözülene kadar, videoların içeriğini bir metin transkripti olarak da sunun.

Renk kontrastına dikkat edin. Az gören kullanıcılar veya renk körlüğü yaşayan kişiler için minimum 4,5:1 kontrast oranı gerekir. Google Slaytlar tema seçenekleri her zaman bu kontrastı garanti etmiyor.

Erişilebilirlik yarım olmaz. Bir sunum sadece görenler için değildir. Bir sonraki bölümde başka bir Google ürününü ekran okuyucu ile test edeceğiz. Kör Göze Parmak devam edecek.