Google E-Tablolar Ekran Okuyucu Testi: Bir Tabloyu Okumak Bu Kadar Zor Olmamalı

Google E-Tablolar hiç görmeden ekran okuyucu ile kullanılabilir mi? Bir tabloyu rahatlıkla okuyabilecek miyim yoksa bir erişilebilirlik duvarına mı çarpacağım? Ben Vedat Güldü. Bu bölümde NVDA ekran okuyucusu ile Google E-Tablolar'da hücreler arasında geziniyorum, var olan verileri okuyorum, formülleri incelemeye çalışıyorum, grafiklere erişiyorum ve sekmeler halinde birden fazla tablo bulunan bir dosyayı yönetmeye çalışıyorum. Sonuç: bugüne kadar test ettiğim Google ürünleri arasında en ciddi erişilebilirlik problemlerini burada gördüm.

Kör Göze Parmak Serisi: E-Tabloda Görme Engelli Deneyimi

Kör Göze Parmak, dijital erişilebilirlik sorunlarının ayan beyan ortada olduğunu ama görmezden gelindiğini kayıt altına alan bir seri. Bu bölümde konumuz, milyonlarca kişinin bütçe takibi, veri analizi, proje yönetimi, akademik hesaplama gibi kritik işler için kullandığı bir araç: Google E-Tablolar.

E-tablo bir hesaplama aracıdır. Ana işlevi hücreler arasındaki ilişkileri kurmak, formül uygulamak, veriyi anlamlı biçimde okumak ve karar üretmektir. Bu işlev ekran okuyucu ile gerçekleşmiyorsa, aracın kendisi kullanılamaz demektir. Yani konu "bazı özellikler zor kullanılıyor" değil — ana işlev fiilen bloke olmuş durumda.

Google E-Tablolar'ın Yapısı: Excel Muadili Bir Bulut Aracının Erişilebilirlik Karnesi

Google E-Tablolar, Microsoft Excel'in web tabanlı muadili. Google Chrome üzerinden çalışıyor, dosya Google Drive'da otomatik saklanıyor, birden fazla kullanıcı aynı anda ortak bir tabloda çalışabiliyor. Bu yapı Google Docs ve Slides ile aynı zeminde: masaüstü kısayolları yerine web modunda ekran okuyucu ile etkileşim.

Test için hazırladığım tablo dosyası birkaç sekmeden oluşuyordu. Ana sekmede erişilebilirlik kriterleri, öncelikli engel türleri, etkilenen kullanıcı sayıları ve web karşılanma oranları vardı. Ayrı sekmelerde WCAG kriter ayrıntıları ve bir görev takip tablosu bulunuyordu. Ayrıca yukarıda bir grafik eklenmişti.

Hücreler Arasında Gezinme: Başlık Yok, Bağlam Yok

Bir tablonun ana işlevi hücre-başlık ilişkisidir. Sayı gördüğünüzde o sayının hangi sütuna, hangi satıra ait olduğunu bilmeniz gerekir. Aksi takdirde "284" sadece bir sayıdır — anlamsızdır.

Tablonun ilk satırında (başlıklar) Tab ile geziniyordum. NVDA doğru okudu: "Erişilebilirlik kriteri A1 hücresi", "Öncelikli engel türü B1 hücresi", "Etkilenen kullanıcı milyon C1 hücresi". Başlıklar tam ve net. Sonra A2 hücresine indim: "Görsel alternatif metin". Sağ ok ile B2'ye geçtim: "Görme engelli". Sağ ok ile C2'ye geçtim: "284".

Ama bu 284 neye ait? Etkilenen kullanıcı sayısı mı, yıl mı, oran mı? Hücrenin adresini (C2) biliyorum ama içeriği hangi başlığa bağlı olduğunu bilmiyorum. Aklımda tutmam gereken şey şu: "Bir üstteki satırda başlıklar vardı, C sütunu 'Etkilenen kullanıcı milyon' idi. Bu 284, 284 milyon kişi anlamına geliyor."

Bir satır için bu makul görünebilir. Peki 100 satırlık bir tablo? 500 satırlık bir bütçe raporu? Görme engelli kullanıcı her hücrede bu bağlantıyı zihinsel olarak yeniden kurmak zorunda. Beklenen davranış şudur: NVDA "C2 hücresi. Etkilenen kullanıcı milyon: 284" demeliydi. Hücre adresini, sütun başlığını ve değeri birlikte söylemesi gerekiyor.

Google E-Tablolar bunu varsayılan olarak yapmıyor. WCAG Başarı Ölçütü 1.3.1 (Bilgi ve İlişkiler) doğrudan ihlalidir. Tablo yapısındaki başlık-veri ilişkisi ekran okuyucuya iletilmeli, çünkü bir e-tablonun anlamı bu ilişkidedir.

Bir e-tablo aracının ana işlevi tam olarak burada başarısız oluyor.

Formül Okuma: Ekran Okuyucu ile Ulaşmak Bir Eziyet

A7 hücresine geldim: **"Toplam"**. Sağa gittim, C7'de NVDA şunu söyledi: "1319. Formül içeriyor. C7 hücresi".

Bilgi tam değil. "Formül içeriyor" diyor ama formülün kendisini söylemiyor. 1319 sayısı hangi hücrelerin toplamı? Hangi formül uygulanmış? Bilmiyorum.

Formülü görmek için tablonun dışına çıkmam gerekiyor. Ekran okuyucumu tarama kipine alıp yukarı doğru formül çubuğuna kadar çıkmalıyım. Bu süreçte NVDA bana şunları duyurdu: "Tıklanabilir. Tıklanabilir. Tıklanabilir. Boş. Boş. Tıklanabilir. Tıklanabilir. Tablo menüsü. Basit veri tablosu. Tıklanabilir. Tıklanabilir..."

Onlarca etiketsiz öğe. Ne olduklarını bilmiyorum. Basınca ne olacağını bilmiyorum. Tablonun silinmesine mi yol açacak, çoğaltacak mı, veri veri karışacak mı — hiçbir fikrim yok. Bu belirsizlik içinde formül çubuğunu bulmaya çalışıyorum. Şans eseri sonunda ulaştım: "Yazı alanı. =TOPLA(C2:C6)"

Yani formül =TOPLA(C2:C6) imiş. Bu bilgiye ulaşmak için harcadığım zaman ve zihinsel yük, gören bir kullanıcı için tek bir tıklama işi. Bir e-tabloda formülleri incelemek işin temel parçası. Bu kadar zorlaşmışsa, ekran okuyucu kullanan bir kişi bu aracı bir kurumda hangi tempoda kullanabilir?

Bu bir eziyettir. Bu, WCAG Başarı Ölçütü 4.1.2 (Ad, Rol, Değer) ihlalidir — bir hücrenin durumu (formül içerdiği) sadece belirtilebiliyor, ama içeriği (formülün kendisi) doğrudan yardımcı teknolojiye aktarılmıyor.

Grafik Erişimi: Aynı Metin Sürekli Tekrar Ediyor

Tablonun üstünde bir grafik vardı. Grafiğe geldim, NVDA'nın hızını yavaşlattım (%25) ve dinledim. Şunları söyledi:

"A1 hücresi: kapsayanlar erişilebilirlik kriterleri karşılanma oranları. B1 hücresi: kapsayanlar erişilebilirlik kriterleri karşılanma oranları. C1 hücresi: kapsayanlar erişilebilirlik kriterleri karşılanma oranları. C2 hücresi: kapsayanlar erişilebilirlik kriterleri karşılanma oranları. D2 hücresi: kapsayanlar erişilebilirlik kriterleri karşılanma oranları..."

Aynı metin her hücrede tekrar ediyor. Grafik başlığı sürekli okunuyor ama grafiğin içeriği — hangi çubuk hangi değer, hangi kategori ne kadar oran — hiçbir şey okunmuyor. Grafik esasen bir görsel olarak bırakılmış; alt metni yok, veri tablosu bağlantısı yok.

Bu, WCAG Başarı Ölçütü 1.1.1 (Metinsel Olmayan İçerik) ihlalidir. Bir grafiğin erişilebilir olması için ya alt metnine detaylı içerik açıklaması eklenmeli ya da grafik alt bilgisi olarak yapılandırılmış veri tablosu sunulmalıdır. Google E-Tablolar iki seçeneği de sunmuyor.

Onlarca Etiketsiz Düğme: Google E-Tablolar'ın Arayüz Krizi

Google Meet testinde iki etiketsiz düğme bulmuştuk ve bunu "Google gibi bir markanın kendi ürününde bile olabiliyor" diye eleştirmiştik. Google E-Tablolar'da durum bambaşka: onlarca etiketsiz düğme.

Toolbar'da gezinirken NVDA sürekli aynı sözcüğü tekrarlıyor: "Tıklanabilir. Tıklanabilir. Boş. Tıklanabilir. Tıklanabilir. Boş. Boş. Tıklanabilir..." Ne yaptıklarını bilmiyorum. İkonların görsel karşılıkları belli olabilir (yazı tipi seçici, hücre birleştirici, renk seçici vs.) — ama isim yok, rol yok, durum yok.

Bu düğmelerin bir kısmı tablo yapısı ile ilgili aksiyonlar üretiyor. Basma cesareti gösterirseniz tablonuz beklenmedik biçimde değişebilir. Bu belirsizlik, aracı kullanılamaz kılan başka bir boyuttur.

Google E-Tablolar arayüzü ekran okuyucu için sistematik olarak hazırlanmamış. WCAG Başarı Ölçütü 4.1.2 (Ad, Rol, Değer) burada toplu ihlal ediliyor.

Çalışan Alanlar: Sekmeler, Onay Kutuları, Bağlam Menüsü

Google E-Tablolar'da çalışan şeyler de var. Bunları belirtmek gerekiyor.

Sekmeler arası geçiş. Sayfanın altındaki farklı tablo sekmeleri (Grafik, WCAG kriterleri, Görev takip tablosu) NVDA'ya doğru bildiriliyor. Bir sekmeye geçtiğimde "WCAG kriterleri ve ekran okuyucu etkisi sayfası etkinleştirildi. Sayfada 1000 satır, 26 sütun bulunuyor" gibi bilgi geliyor. Bu, tabloya girmeden önce yapı hakkında bir fikir veriyor.

Onay kutuları. Görev takip tablosunda "Tamamlandı mı?" sütununda onay kutuları vardı. NVDA bunları doğru okudu: "Doğru işaretlenmiş. Onay kutusu içeriyor. E2 hücresi." Boşluk tuşu ile durumu değiştirebildim, değişiklik anında duyuruldu. Bu, WCAG Başarı Ölçütü 4.1.2 uyumunun iyi bir örneği — form kontrolünün durumu yardımcı teknolojiye net iletiliyor.

Bağlam menüsü. Bir hücrede Menü tuşuna bastığımda sağ tık menüsü açıldı. NVDA tüm seçenekleri kısayolları ile birlikte okudu: "Kes Ctrl+X, Kopyala Ctrl+C, Yapıştır Ctrl+V, Özel Yapıştır, Sütunu Gemini ile Doldur, Üste bir satır ekle, Hücre değerine göre filtrele, Düzenleme geçmişini göster..." Bağlam menüsü zengin ve erişilebilir.

Filtre uygulama. Bir hücreden başlayarak filtre oluşturdum. NVDA "Filtre A1 doğru E6 seçildi. Filtre A1 E6 aralığına uygulandı" dedi. Filtreyi kaldırdığımda da bildirim geldi.

Yani Google E-Tablolar erişilebilirlik açısından tamamen boş değil. Bazı ikincil özellikler sorunsuz çalışıyor. Ama birincil ana işlev — hücreleri anlamlı biçimde okumak ve formülleri kavramak — çalışmıyor.

Genel Değerlendirme: Google E-Tablolar Ana İşlevini Yerine Getiremiyor

Sonuç net. Bu bölümdeki değerlendirme diğer Google ürünlerine göre çok daha eleştireldir çünkü sonuç çok daha eleştireldir.

Google Docs'ta yazı stillerinin duyurulmaması bir eksiklikti ama belgeyi yazabiliyordunuz. Slaytlar'da video kontrolü yoktu ama sunum içeriğini okuyabiliyordunuz. Meet'te iki etiketsiz düğme vardı ama toplantı yapabiliyordunuz.

Google E-Tablolar'da bir e-tablonun ana işlevi olan veri okuma ve formül anlama yapılamıyor. Bu, aracın kimliğine dokunan bir sorundur.

Bir kurumda çalıştığınızı düşünün. Ekip Google E-Tablolar üzerinden bütçe takip ediyor. Sizden bir kolonun toplamını incelemenizi istiyorlar. Siz her hücreyi tek tek başlığa bağlayacaksınız zihninizde. Formülü görmek için tablodan çıkıp toolbar'ın etiketsiz düğmeleri arasından formül çubuğuna ulaşmaya çalışacaksınız. Grafiği yorumlamak için grafiğin başlığını 40 kez dinleyeceksiniz.

Ya da mesela kişisel bir gider tablosu yapmak istiyorsunuz. Ekmeğe ne kadar, ayakkabıya ne kadar, ulaşıma ne kadar harcadınız? Aylık toplam? Bunun için gerekli olan formül-hücre-başlık üçgenini kuramıyorsunuz.

Bu ana işlev başarısızlığı bir "iyileştirme fırsatı" değil, kullanılabilirlik bariyeridir.

Erişilebilirlik Sonradan Eklenmez, Çekirdekte Olur

Buradan çıkarılacak asıl mesaj Google E-Tablolar'ın ötesine geçiyor.

Bazıları diyecektir ki: "Bazı ayarları yaparak daha iyi kullanabilirsin." Belki. Ama mesele o değildir. Varsayılanda erişilebilir olması gerekiyor. Bir kullanıcı ilk defa Google E-Tablolar'a girdiğinde, bir erişilebilirlik özelliği olduğunu ve onu açması gerektiğini nereden bilecek? Bilmeyecek. Bu yüzden varsayılanın erişilebilir olması gerekiyor.

Erişilebilirlik sonradan eklenecek bir katman değildir. Bir makyaj değildir. Bir düzenleme değildir. Varsayılanda, çekirdekte olması gereken bir şeydir.

Google E-Tablolar'ı oluştururken "hücre kısmını sonradan ekleyelim" denemez. Hücre olmadan tablo olmaz. Aynı mantıkla, erişilebilirlik olmadan da yardımcı teknoloji kullanan bir kullanıcı için tablo olmaz. Bu iki mesele aynı düzeydedir.

Erişilebilirlik konusundaki tek talebimiz, dijital dünyanın erişilebilir olması. Bir çalışan olarak, bir öğrenci olarak, bir vatandaş olarak, gündelik hayatın gerektirdiği araçları kullanabilmek. Bu bir lüks değil, temel bir gereklilik.

Google gibi bir teknoloji devinin bu sorumluluğu üstlenmesi zorunludur. Kaynak yok değil. Teknik bilgi yok değil. Standart yok değil. Eksik olan öncelik.

Bir sonraki bölümde başka bir aracı ekran okuyucu ile test edeceğiz. Kör Göze Parmak devam edecek.