Dizimizin üçüncü bölümüne hoş geldiniz. İkinci bölümde, konuşan makinelerin doğuşunu ve 1984'teki Grafik Arayüz Krizi'ni ele almıştık. Bu bölümde krizin nasıl aşıldığını anlatıyoruz: Windows ekran okuyucularının yükselişi, işletim sistemi düzeyindeki erişilebilirlik API'lerinin ve ilk web standartlarının doğuşu, açık kaynağın erişilebilirliği demokratikleştirmesi (NVDA, Orca) ve nihayet dokunmatik ekranların görme engelliler için aşılmaz sanılan duvarı yıktığı mobil devrim. İyi okumalar…
6. Windows Çağı: JAWS, Erişilebilirlik API'leri ve Web Standartlarının Doğuşu (1995–2004)
JAWS for Windows ve Ekran Okuyucu Rekabeti
1990'ların ortalarına gelindiğinde, Microsoft Windows'un ezici piyasa hakimiyetiyle birlikte grafik kullanıcı arayüzleri kaçınılmaz bir standart haline gelmiştir. Bu durum, DOS tabanlı ekran okuyucuların artık yetersiz kalmasına ve Windows ekosistemi içinde acil çözümler üretilmesi gerekliliğine yol açmıştır. Henter-Joyce firması, bu meydan okumaya tarihe geçecek bir ürünle yanıt vermiştir: Ocak 1995'te JAWS for Windows 1.0 sürümü piyasaya sürülmüştür. Windows 3.1 desteğiyle başlayan bu yazılım, ekrandaki grafik pencereleri taranabilir sanal metin bloklarına dönüştürerek görme engellilere pencereli dünyanın kapılarını açmıştır. Ardından 1996 yılında yayımlanan Windows 95 uyumlu sürümle birlikte, JAWS bünyesine çok güçlü bir betik dili (JAWS Scripting Language) eklenmiştir. Bu scripting desteği sayesinde, görme engelli yazılımcılar ve sistem entegratörleri, şirketlerin özel olarak kullandığı erişilemez veritabanlarını, çağrı merkezi yazılımlarını ve kurumsal uygulamaları JAWS için erişilebilir hale getirebilmişlerdir [1]. Bu adım, görme engellilerin küresel iş gücüne katılımında tarihi bir devrim yaratmıştır.
JAWS'ın bu hızlı yükselişine paralel olarak, yardımcı teknoloji pazarında rekabet ve yenilikçi çözümler de artmıştır. Dan Weirich ve Doug Geoffray tarafından kurulan GW Micro firması, 1995 yılında Window-Eyes ekran okuyucusunu piyasaya sunmuştur [2]. Window-Eyes, Windows işletim sisteminin grafik motorunu doğrudan sorgulayan stabil yapısıyla uzun yıllar boyunca JAWS'ın en dişli rakibi olmuş ve pazardaki tekelci yapıyı kırarak teknolojik inovasyonu hızlandırmıştır. Sektördeki bu hızlı büyüme, şirketlerin birleşerek daha büyük yapılar oluşturmasını da beraberinde getirmiştir. Nisan 2000'de, yardımcı teknoloji dünyasında taşları yerinden oynatan dev bir birleşme gerçekleşmiştir. Görme engelliler için ekran okuyucu üreten Henter-Joyce, donanım ve kabartma ekran üreticisi Blazie Engineering ve OCR tarama sistemleri geliştiren Arkenstone firmaları güçlerini birleştirerek Freedom Scientific şirketini kurmuşlardır [3]. Bu birleşme, yazılım, donanım ve optik teknolojileri tek çatı altında toplayarak erişilebilirlik endüstrisinin en büyük ticari gücünü ortaya çıkarmıştır.
MSAA ve Microsoft Narrator: İşletim Sistemi Düzeyinde Erişilebilirlik
Bu dönemde yazılım üreticileri de erişilebilirliği standartlaştırmak adına işletim sistemi seviyesinde adımlar atmaya başlamıştır. Microsoft, Windows 95 işletim sistemindeki erişilebilirlik açıklarını kapatmak amacıyla Nisan 1997'de Microsoft Active Accessibility (MSAA) API'sini bir yazılım geliştirme kiti (SDK) olarak yayımlamıştır [4]. MSAA; yazılım geliştiricilerin ekrandaki UI öğelerinin adı (Name), rolü (Role), durumu (State) ve değeri (Value) gibi temel özniteliklerini işletim sistemine standart bir COM arayüzü üzerinden bildirmesini sağlamıştır. Böylece ekran okuyucular, ekranı piksel piksel kazımak yerine, doğrudan işletim sisteminin sunduğu bu semantik ağaçtan veri çekmeye başlamışlardır. MSAA, Windows 98 ve Windows NT 4.0 SP4 ile birlikte işletim sisteminin yerleşik bir bileşeni haline gelmiştir [5]. Ayrıca, Şubat 2000'de piyasaya sürülen Windows 2000, bünyesinde Prof. Paul Blenkhorn tarafından geliştirilen ve acil durumlar için tasarlanan Microsoft Narrator (Ekran Okuyucusu) yazılımını entegre olarak barındıran ilk Windows işletim sistemi olmuştur [6].
Web'in Doğuşu, WAI ve İlk WCAG
İşletim sistemlerindeki bu hareketlilik yaşanırken, Tim Berners-Lee tarafından icat edilen internet (World Wide Web), bilgiye erişimde yeni bir çağ başlatmıştır. Berners-Lee, internetin felsefesini şu tarihi sözlerle özetlemiştir: 'Web'in gücü, evrenselliğinde yatar. Engellilik durumu ne olursa olsun herkes tarafından erişilebilmesi, web'in en temel ve vazgeçilmez yönüdür.' [7] Bu vizyonu kurumsallaştırmak amacıyla, W3C (World Wide Web Consortium) bünyesinde 7 Nisan 1997'de Web Accessibility Initiative (WAI) (Web Erişilebilirlik Girişimi) duyurulmuş [8]; aynı yılın sonunda WAI'nin Uluslararası Program Ofisi'nin kurulduğu ve direktörlüğüne Judy Brewer'ın getirildiği 22 Ekim 1997 tarihli resmi açıklamayla tüm dünyaya ilan edilmiştir [7]. WAI, web sitelerinin engelliler için nasıl tasarlanması gerektiğini belirleyen ilk uluslararası standart olan Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) 1.0 sürümünü 5 Mayıs 1999 tarihinde yayımlamıştır. WCAG 1.0, web sayfalarının uyumluluk derecesini A, AA ve AAA olarak sınıflandıran ve 14 temel kılavuz ilkeden oluşan tarihi bir çerçeve sunmuştur [9]. Ancak, WCAG 1.0'ın tamamen HTML etiketlerine bağımlı yapısı, dinamik web teknolojilerinin (JavaScript, CSS, Flash vb.) gelişmesiyle birlikte zamanla yetersiz kalacaktır.
Aynı dönemde ABD yönetimi, sivil haklar yasalarını teknoloji dünyasına uyarlamak amacıyla harekete geçmiştir. 1998 yılında ABD Kongresi, 1973 tarihli Rehabilitasyon Yasası'nı güçlendirerek Section 508 (Bölüm 508) düzenlemesini kabul etmiştir. Haziran 2001'de tam olarak yürürlüğe giren Section 508 standartları [10], federal kurumların elektronik ve bilgi teknolojilerini engelliler için erişilebilir kılmasını ve satın alma süreçlerinde yalnızca erişilebilir yazılımları tercih etmesini yasal olarak zorunlu kılmıştır. Bu yasa, ticari teknoloji firmalarının ürünlerini erişilebilir kılmasında devasa bir motivasyon kaynağı olmuştur.
7. Açık Kaynak Devrimi: NVDA ve Orca ile Erişilebilirliğin Demokratikleşmesi (2004–2010)
Ekonomik Bariyer ve NVDA'nın Doğuşu
2000'li yılların ortalarına gelindiğinde, dijital erişilebilirlik sektörü ciddi bir ekonomik bariyerle karşı karşıya kalmıştır. JAWS ve Window-Eyes gibi lider ticari ekran okuyucu yazılımlarının lisans bedelleri 1000 ABD doları sınırını aşmıştır. Bu durum; gelişmekte olan ülkelerde yaşayan engelli bireyler, öğrenciler veya devlet desteği alamayan bağımsız kullanıcılar için bilgisayar teknolojilerini tamamen ulaşılamaz hale getirmiştir. Erişilebilirlik, zengin ülkelerin engelli bireylerine özel bir lüks haline gelme tehlikesi taşırken, bu finansal engeli ortadan kaldıracak devrimci bir açık kaynak hareketi Avustralya'da başlamıştır.
Nisan 2006'da, görme engelli Avustralyalı yazılımcı Michael Curran, Windows işletim sistemi için tamamen ücretsiz, açık kaynak kodlu ve Python programlama diliyle yazılmış bir ekran okuyucu projesi olan NVDA (NonVisual Desktop Access) çalışmasını başlatmıştır. Kısa bir süre sonra, yine görme engelli bir yazılımcı olan James Teh projeye dahil olmuştur. Curran ve Teh, NVDA projesini daha profesyonel ve kurumsal bir zeminde yürütebilmek amacıyla kâr amacı gütmeyen NV Access vakfını kurmuşlardır. NVDA; işletim sisteminin kaynaklarını tüketmeyen hafif yapısı, modern C++ ve Python mimarisi, işletim sisteminin güncel erişilebilirlik API'lerine (UI Automation [13]) kusursuz uyumu ve en önemlisi sıfır maliyetli olması sayesinde küresel düzeyde inanılmaz bir hızla yaygınlaşmıştır. NVDA topluluğu, yazılımı 50'den fazla dile çevirerek ve açık kod yapısı sayesinde dünyanın her yerinden geliştiricilerin katkılarıyla sürekli güncelleyerek, ekran okuyucu pazarındaki tekelciliği kırmış ve erişilebilirliği gerçek anlamda demokratikleştirmiştir [11].
Gerçek Hayattan Başarı Örneği: NVDA Kurumsal Güvenlik Onayı
NVDA'nın tamamen açık ve şeffaf kaynak kodları, bir BT güvenlik incelemesinde arka kapı (backdoor) veya veri sızıntısı içermediği doğrulanarak kurumsal kullanım için onaylanabilmektedir [12]. Bu durum, açık kaynak şeffaflığının kurumsal kabullerdeki gücünü göstermektedir.
Linux ve Orca Ekran Okuyucu
Açık kaynak dünyasındaki bu özgürlük rüzgarı, Linux ekosistemini de derinden etkilemiştir. Sun Microsystems bünyesindeki Erişilebilirlik Program Ofisi, Unix/Linux masaüstü ortamlarını (GNOME) engelli kullanıcılar için tamamen erişilebilir kılmak amacıyla kapsamlı bir proje başlatmıştır. İlk prototipleri 2004 yılında Marc Mulcahy tarafından geliştirilen Orca ekran okuyucusu, Sun Microsystems geliştiricilerinin yoğun çalışmaları sonucunda Eylül 2006'da resmen yayımlanmıştır. Orca; Linux platformunun standart erişilebilirlik altyapısı olan AT-SPI (Assistive Technology Service Provider Interface) protokolünü kullanarak, Linux tabanlı açık kaynaklı işletim sistemlerinde (Ubuntu, Debian, Fedora vb.) görme engellilerin tamamen bağımsız ve ücretsiz çalışabilmesini sağlamış ve kamu kurumlarında açık kaynak göçünün önündeki en büyük engellerden birini kaldırmıştır [14].
8. Mobil Erişilebilirlik Devrimi: VoiceOver ve TalkBack ile Dokunmatik Ekran Çığırı (2005–2015)
Apple VoiceOver: Yerleşik Erişilebilirliğin Başlangıcı
Kişisel bilgisayarlardaki erişilebilirlik mücadelesi devam ederken, tüketici elektroniği ve mobil iletişim dünyası çok daha hızlı ve köklü bir dönüşüm sürecine girmiştir. Apple'ın erişilebilirlik alanındaki ilk büyük hamlesi, Nisan 2005'te yayımlanan Mac OS X 10.4 Tiger işletim sistemiyle gerçekleşmiştir. Apple, kendi ekran okuyucusu olan VoiceOver'ı işletim sisteminin içine tamamen yerleşik (built-in) ve ücretsiz bir şekilde entegre etmiştir. Bu adım, bilgisayar endüstrisinde bir milattır; ilk kez bir kullanıcı, satın aldığı standart bir bilgisayarı, kutusundan çıkardığı anda hiçbir ek yazılım satın almadan, yalnızca bir klavye kısayoluyla seslendirip kullanmaya başlayabilmiştir [15].
Apple, bu tasarım felsefesini daha sonra mobil cihazlarına da taşımıştır. Mart 2009'da yayımlanan 3. nesil iPod Shuffle, üzerinde hiçbir ekran barındırmayan bir müzik çalardır. Apple, bu cihazın kontrolünü tamamen VoiceOver sesli geri bildirimiyle sağlayarak, ana akım bir ürünü tamamen gözsüz (eyes-free) kullanılabilir kılmıştır [15]. Ancak, asıl tarihi teknoloji devrimi, cep telefonlarının fiziksel tuş takımından vazgeçip tamamen pürüzsüz cam dokunmatik ekranlara geçiş yaptığı dönemde yaşanmıştır.
iPhone 3GS: Dokunmatik Ekran Engelini Yıkmak
2007 yılında ilk iPhone'un duyurulmasıyla başlayan dokunmatik ekran çılgınlığı, görme engelli topluluğunda büyük bir endişe dalgasına yol açmıştır. Fiziksel tuşların ortadan kalkması, körlerin telefonları artık kullanamayacağı anlamına geliyordu. Pek çok kişi, dokunmatik ekranların görme engelliler için aşılması imkânsız fiziki bir duvar olduğunu savunuyordu. Apple, bu karamsar tabloyu tek bir günde tarihe gömmüştür. 8 Haziran 2009 tarihinde düzenlenen WWDC konferansında Apple, iPhone 3GS modelini ve bu modelin içine entegre edilmiş mobil VoiceOver ekran okuyucusunu resmen duyurmuştur [15].
Dokunmatik Ekran Devrimi: iPhone 3GS (2009)
Apple, dokunmatik ekranı körler için erişilebilir kılmak amacıyla 'Dokunarak Keşfet' (Touch Exploration) ve jest tabanlı navigasyon yaklaşımını geliştirmiştir [15]. Kullanıcı parmağını ekranda gezdirdiğinde parmağın altındaki öğe seslendirilir; ekranda herhangi bir yere çift dokunulduğunda ise odaklanılan öğe aktive edilir. Bu etkileşim tasarımı, dokunmatik ekranları körler için verimli bir arayüze dönüştürmüştür.
Android TalkBack ve Giyilebilir Erişilebilirlik
Apple'ın bu mobil devrimine, Google da çok gecikmeden yanıt vermiştir. Google, Eylül 2009'da yayımlanan Android 1.6 (Donut) sürümüne eklediği yeni erişilebilirlik çerçevesi sayesinde, aynı yıl kendi açık kaynak kodlu ekran okuyucusu olan TalkBack'i ilk kez kullanıma sunmuştur. İlk sürümlerinde yalnızca temel bildirim sesleri ve sınırlı metin seslendirmeleri sunan TalkBack, başlangıçta Apple VoiceOver'ın sunduğu akıcı deneyimin gerisinde kalmıştır. Ancak Google, Android platformunun mimarisini hızla geliştirmeye devam etmiştir. Android 4.0 (Ice Cream Sandwich, 2011) sürümüyle birlikte TalkBack, kendi 'dokunarak keşfet' (touch exploration) mekanizmasını kazanarak olgunlaşmıştır. Hemen ardından gelen Android 4.1 (Jelly Bean, 2012) güncellemesiyle, ekrandaki öğelerin hiyerarşik olarak gezinilebilmesini sağlayan 'Erişilebilirlik Odağı' (Accessibility Focus) hareketleri ekosisteme dahil edilmiştir [16]. Google, mobil işletim sistemindeki tüm yardımcı araçları (TalkBack, BrailleBack, Switch Access) 2017 yılında tek bir çatı altında birleştirerek Android Accessibility Suite adını vermiştir. Mobil erişilebilirliğin bu hızlı olgunlaşma süreci, Nisan 2015'te Apple Watch'un yerleşik VoiceOver ekran okuyucusu ve dokunsal geri bildirim sağlayan Taptic Engine donanımıyla birlikte piyasaya sürülmesiyle giyilebilir teknolojilere de taşınmıştır [17].
Bu bölümde ekran okuyucuların Windows'ta olgunlaşmasını, açık kaynağın erişilebilirliği demokratikleştirmesini ve mobil devrimi izledik. Dördüncü bölümde, bu teknolojilerin arkasındaki "kural kitabı"na ve onu zorunlu kılan yasalara odaklanıyoruz: WCAG 2.0'ın POUR prensipleriyle gelen felsefi devrimi, WAI-ARIA ve platform API'lerinin olgunlaşması; ardından küresel hukuki çerçeve.
Kaynakça
[1] An Oral History Interview with Ted Henter, Part 3 of 5
[2] Legends and Pioneers of Blindness Assistive Technology, Part 2
[3] The Meaning of Freedom (and the Merger of Freedom Scientific)
[4] Microsoft Makes It Easier to Create Software For Individuals With Disabilities
[5] Microsoft Active Accessibility
[6] Microsoft Narrator turns 21; we celebrate a coming of age
[7] W3C Basın Bülteni (22 Ekim 1997) — W3C Launches International Program Office for WAI.
[8] W3C Basın Bülteni (7 Nisan 1997) — W3C Launches Web Accessibility Initiative.
[9] W3C — Web Content Accessibility Guidelines 1.0 (5 Mayıs 1999).
[10] U.S. GSA — Section 508 Laws and Policies.
[11] NV Access — About NV Access (NVDA).
[12] NV Access — Open Source Opens the Way.
[13] Microsoft — UI Automation Overview.
[16] Google Open Source Blog (Ekim 2009) — TalkBack: An Open Source Screenreader For Android
[17] Apple Destek Sayfası — "Use Accessibility features on your Apple Watch"